Charakter prawny wyjaśnień składanych przez stronę

blank

W praktyce kontaktów podmiotów prowadzących działalność gospodarczą z organami podatkowymi zdarza się, że pracownicy tych organów chcą uzyskać wyjaśnienia na temat interesujących ich spraw z zakresu prowadzonej działalności. Warto w tym przypadku wskazać, że forma wystąpienia o takie wyjaśnienia i forma ich złożenia niesie za sobą różne skutki. Stosownie do art. 199 ustawy Ordynacja podatkowa (dalej zwanej ustawą), szczególnym rodzajem źródła dowodowego jest przesłuchanie strony. Zgodnie z obecnym brzmienie przepisu, przesłuchanie strony nie ma już charakteru uzupełniającego, bowiem jedynym warunkiem jego zastosowania jest zgoda strony na przeprowadzenie przesłuchania (w poprzednim stanie prawnym, dowód ten mógł być wykorzystany jedynie po wyczerpaniu środków dowodowych lub gdy z powodu ich braku, pozostały nie wyjaśnione okoliczności mające znaczenie dla postępowania). Do tego rodzaju przesłuchania stosuje się przepisy dotyczące świadka, z wyłączeniem przepisów o środkach przymusu (zdanie drugie art. 199 ustawy). Należy nadmienić, że ustawa zawiera również przepisy, które zobowiązują stronę do składania wyjaśnień (np. art. 155 § 1 lub 287 § 3 ustawy). Jednakże trzeba rozdzielić instytucje przesłuchania jako źródła dowodowego i instytucję składanych przez stronę wyjaśnień. Za czym przemawia wykładnia językowa jak i systemowa. Zasadnicza różnica pomiędzy wyjaśnieniami złożonymi w trakcie przesłuchania a wyjaśnieniami udzielonymi na wezwanie organu podatkowego lub osób kontrolujących, wynika z konsekwencji jakie za sobą niosą. Ponieważ do przesłuchania strony stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące przesłuchania świadka (z wyłączeniem środków przymusu), tym samym składane zeznania zabezpieczone są sankcją karną wynikającą z przepisów art. 233 Kodeksu karnego, który stanowi, iż kto, składając zeznanie mające służyć za dowód w postępowaniu sądowym lub w innym postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. W związku z powyższym przepisy ustawy wymagają, aby strona była pouczona o prawie odmowy odpowiedzi na pytania, gdyby odpowiedź mogła narazić jego lub jego bliskich na odpowiedzialność, karno-skarbową albo spowodować naruszenie obowiązku zachowania ustawowo chronionej tajemnicy zawodowej. Ponadto, organ podatkowy winien pouczyć stronę o sankcji wynikającej z w/w przepisu Kodeksu karnego tj. o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Powyższą sankcją nie są obwarowane wyjaśnienia składane na wezwanie organu podatkowego lub składane w toku kontroli podatkowej. Jest jeszcze jedna istotna różnica pomiędzy tymi instytucjami. Przesłuchanie strony może nastąpić tylko za jej zgodą, zatem strona nie jest zobowiązana do złożenia zeznań w charakterze świadka. Ponadto, zgoda jest warunkiem koniecznym ważności czynności przesłuchania i jego wykorzystania jako dowodu w toczącym się postępowaniu. Problem, z którym podatnicy mogą się spotkać, pojawia się w przypadku ustanowienia pełnomocnika, który ma reprezentować stronę przed organem podatkowym. Z praktyki organów podatkowych wynika bowiem, że zdarzają się sytuacje kiedy odmawia się pełnomocnikowi strony udziału w jej przesłuchaniu. Taką praktykę należy uznać za niedopuszczalną i nie mającą podstaw prawnych. Stosownie do art. 121 ustawy, jedną z podstawowych zasad, którymi powinien kierować się organ podatkowy, jest prowadzenie postępowania w sposób budzący do niego zaufanie. W orzecznictwie sądów administracyjnych, jak również Sądu Najwyższego, pominięcie przez organ podatkowy pełnomocnika strony jest równoznaczne z pominięciem strony w postępowaniu podatkowym Jeżeli zatem strona powołuje pełnomocnika, który ma dbać o jej interesy, a organ podatkowy uniemożliwia to pełnomocnikowi, należy uznać to za złamanie zasad prowadzenia postępowania, co będzie podstawą do wznowienia postępowania. Na zakończenie omawiania instytucji wyjaśnień składanych przez stronę, warto również zwrócić uwagę na zjawisko, które pojawia się czasami w trakcie prowadzonych kontroli podatkowych przez organy podatkowe lub organy kontroli skarbowej. Zdarzają się mianowicie sytuacje, w których kontrolujący chcą uzyskać w drodze oświadczenia wyjaśnienia strony, bez formalnego przesłuchania. W związku z takimi sytuacjami pojawia się pytanie. Jaką mocą dowodową mają takie oświadczenia/wyjaśnienia złożone na piśmie przez podatnika. Całokształt uregulowań ustawy dot. przeprowadzania dowodów i ich dokumentowania, przemawia za tym, że przesłuchanie jest istotną czynnością postępowania, dla której właściwą formą udokumentowania winien być protokół, w którym strona odpowiada na zadawane pytania. Ponadto, strona winna być uprzedzona o charakterze przeprowadzanej czynności i kontrolujący winni uzyskać od niej zgodę na jej przeprowadzenie (de facto, przeprowadzenie przesłuchania). Tym samym składane wyjaśnienie/oświadczenie „na prośbę” kontrolujących, należy wyraźnie odróżnić od dowodu z przesłuchania strony. Charakter prawny tak złożonych wyjaśnień „na prośbę” kontrolujących nie jest również tożsamy z wyjaśnieniami, o których mówi ustawa. Zgodnie z ustawą, strona jest zobowiązana złożyć wyjaśnienia, gdy wezwie ją do tego właściwy organ podatkowy w związku z postępowaniem podatkowym (i odpowiednio właściwy organ kontroli skarbowej w toku postępowania kontrolnego), jeżeli jest to niezbędne dla wyjaśnienia stanu faktycznego lub rozstrzygnięcia sprawy (art. 155 § 1 ustawy). Ponadto, przepisy ustawy zobowiązują podatnika – w przypadku wszczętej kontroli podatkowej – do udzielania (w wyznaczonym terminie) wszelkich wyjaśnień dotyczących przedmiotu kontroli. Należy wskazać, iż złożone przez podatnika oświadczenie, nie mieści się w pojęciu wyjaśnień określonych w art. 155 § 1 ustawy, bowiem podmiotem uprawnionym do wystąpienia o takie wyjaśnienia jest organ podatkowy. Natomiast przepis art. 287 § 3 ustawy, co prawda zobowiązuje podatnika do udzielania wyjaśnień dotyczących przedmiotu kontroli, nie mniej jednak z brzmienia przepisu wynika, że kontrolujący winni wyznaczyć termin do złożenia takich wyjaśnień. Zatem podatnicy winni mieć świadomość, że kontrolujący nie mają podstawy prawnej do żądania „natychmiastowego” złożenia przez podatnika wyjaśnień w formie oświadczenia. W przypadku, gdy kontrolujący wystąpią z takim żądaniem, winni wyznaczyć termin złożenia takich wyjaśnień. W dobrze pojętym interesie podatnika jest zatem składanie kontrolującym „przemyślanych” pisemnych wyjaśnień, bowiem złożone w pośpiechu wyjaśnienia mogą nieodzwierciedlać stanu rzeczywistego, zwłaszcza składane pod wpływem „presji” kontrolujących. Podatnik ma oczywiście prawo sprostowania złożonych wcześniej wyjaśnień. Jednakże, organ podatkowy analizując zebrany w trakcie postępowania materiał dowodowy, może odmówić uwzględnienia złożonych później wyjaśnień w zestawieniu z innymi dowodami.

Zagadnienia: audyt, Podatki, doradztwo print